काठमाडौँ । पाकिस्तानले टी-२० विश्वकपमा भारतविरुद्ध खेल्न अस्वीकार गरेपछि क्रिकेट जगतमा हलचल मच्चिएको छ । यसका बाबजुद पनि, टोली भारत फेब्रुअरी १५ मा कोलम्बोको लागि प्रस्थान गर्नेछ, जहाँ खेल खेल्ने तालिका छ । टोलीले अभ्यास पनि गर्नेछ, तर खेल हुने वा नहुने भन्ने निर्णय म्याच रेफ्रीले गर्नेछन् । पाकिस्तान सरकारले गरेको भारतविरुद्ध नखेल्ने निर्णय पाकिस्तानले अहिलेसम्म आधिकारीक रुपमा आइसीसीलाई जानकारी नगराएको बताइएको छ भने आइसीसीले पनि अहिलेसम्म यस विषयमा केहि निर्णय गरेको छैन ।

यो विवाद कायमै रहेको समयमा आइसीसीका हरेक प्रतियोगितामा भारत र पाकिस्तानलाई एकै समुहमा किन राखिन्छ भन्ने प्रश्न उठेको छ ।  दुई टोलीहरू पहिलो पटक १९९२ मा विश्वकपमा एकअर्काको सामना गरेका थिए । त्यसबेलादेखि, ३४ वर्षमा, नौ एकदिवसीय विश्वकप, ९ टी-२० विश्वकप र नौ च्याम्पियन्स ट्रफीहरू भइसकेका छन् । भारत र पाकिस्तान २७ प्रतियोगिताहरूमा २२ पटक आमने सामने भएका छन्, जसमा भारत १८ पटक विजयी भएको छ भने पाकिस्तानले केवल चार पटक जितेको छ ।

भारत र पाकिस्तानलाई आइसीसीले एकै समुहमा राख्नुको कारण दर्शक संख्या, प्रसारण अधिकार र प्रतियोगिता डिजाइनसहितका विभिन्न कारणहरू देखिएका छन् । यसका केहि कारण बारे चर्चा गरौँ:

विश्वका सबै क्रिकेट प्रेमीले हेर्न खोज्ने भारत-पाकिस्तानको खेल 

भारत-पाकिस्तान खेल अब केवल क्रिकेट मात्र रहेन; यो विश्वव्यापी कार्यक्रम बनेको छ । तथ्याङ्कले देखाउछ कि क्रिकेट इतिहासमा सबैभन्दा धेरै हेरिएका शीर्ष १० खेलहरू मध्ये छ वटा भारत-पाकिस्तान खेलहरू हुन् । भारतमा, यी खेलहरू औसतमा २०० देखि २२० मिलियन मानिसहरूले हेर्छन्, जबकि विश्वव्यापी रूपमा, यो संख्या २७० देखि २८० मिलियनसम्म पुग्छ ।

यसैले आइसीसीले प्रत्येक प्रमुख प्रतियोगितामा कम्तिमा एउटा भारत-पाकिस्तान खेल तालिकाबद्ध गर्न प्रयासरत हुन्छ । यसलाई उदाहरणको लागि, २०१९ को एकदिवसीय विश्वकपमा कुल ४८ खेलहरू थिए, जुन टिभी र डिजिटल प्लेटफर्महरूमा ७०६ मिलियन दर्शकहरूले हेरेका थिए, वा प्रति खेल लगभग १४.७ मिलियन दर्शकहरूले हेरेका थिए । त्यो प्रतियोगिता भित्र, भारत-पाकिस्तानबीचको खेल भएको थियो । यो एकल खेलले २७० मिलियन दर्शकहरूलाई आकर्षित गर्‍यो, जुन विश्वकपको कुल दर्शक संख्याको लगभग ३५ प्रतिशत थियो ।

यद्यपि, भारत र पाकिस्तान बीचको सबैभन्दा धेरै हेरिएको खेल २०११ को विश्वकप सेमिफाइनल थियो, जसले ४९ करोड ५० लाख दर्शकहरूलाई आकर्षित गर्‍यो । आईसीसीले फाइनल वा सेमिफाइनलमा मात्र दर्शकको आकर्षण हुनु हुदैन भन्ने सोचेर नै समुह चरणमा भारत-पाकिस्तानको खेल हुदा पुरै प्रतियोगिताप्रति दर्शकको चासो बढ्ने हुनाले एकै समुहमा राख्ने गरेको देखिन्छ ।

प्रसारकहरूको दबाब

आईसीसीको भारत-पाकिस्तान नीतिको पछाडि पैसा सबैभन्दा ठूलो कारक हो । आईसीसीले २०२४ देखि २०२७ सम्मका प्रतियोगिताहरूको लागि मिडिया अधिकारहरू ३ अर्ब डलरमा बेचेको छ ।

यति ठूलो रकम तिर्ने प्रसारकहरू, नकआउट ढाँचामा मात्र निर्भर भारत-पाकिस्तान खेलको जोखिम लिन चाहँदैनन्, जहाँ एक टोली प्रारम्भिक रुपमा बाहिरिदा प्रसारकलाई ठुलो नोक्सानीको जोखिम उत्तिकै हुने गर्दछ । समूह चरणमा भारत-पाकिस्तान खेलहरू राख्नाले आईसीसी र प्रसारकहरूको लागि उच्च टीआरपी उत्पन्न गर्दछ । यही दर्शनलाई पछ्याउँदै, २०२६ को टी-२० विश्वकपमा भारत-पाकिस्तान खेल आइतबार, फेब्रुअरी १५ मा हुने तय गरिएको थियो । तालिका केवल दर्शकहरूलाई ध्यानमा राखेर गरिएको थियो । आइतबार खेल हेर्न धेरै दर्शकहरू भेला हुन्छन्, जसले गर्दा दर्शकहरूको संख्या तीव्र रूपमा बढ्छ ।

क्रिकेट पर्यटनले आयोजक शहरलाई फाइदा

भारत-पाकिस्तान खेल भनेको खचाखच भरिएको रंगशाला हो । टिकटको माग यति धेरै हुन्छ कि यस खेलको टिकट प्रायः फाइनलको भन्दा बढी मूल्यमा बेचिन्छ । यसको बावजुद, प्रशंसकहरू ठूलो संख्यामा रंगशालामा ओइरिन्छन् । 

प्रसारण अधिकार, विज्ञापन, र डिजिटल दर्शकहरू सहित प्रत्येक मापदण्डमा, भारत-पाकिस्तान खेलले अन्य खेलहरूलाई उछिनेको छ। उद्योग विज्ञहरू विश्वास गर्छन्, एउटा मात्र भारत-पाकिस्तान खेलले प्रायः सम्पूर्ण प्रतियोगिताको आम्दानी बढाउछ । यो आम्दानीले क्रिकेट पर्यटनको रूपमा आयोजक शहरलाई प्रत्यक्ष रूपमा फाइदा पुर्‍याउछ । भारत र पाकिस्तानबाट मात्र नभई विश्वका विभिन्न भागबाट पनि खेल खेलिएको शहरमा फ्यानहरू ओइरिन्छन् ।

यसको एक प्रमुख उदाहरण मेलबर्नमा खेलिएको २०१५ को विश्वकप खेल हो । यो खेल हेर्न मात्र मेलबर्नमा लगभग ३० हजार भारतीय र पाकिस्तानी फ्यानहरू पुगेका तिह्ये । त्यसको परिणाम: होटलहरू पूर्ण रूपमा बुक गरिएका थिए, उडानहरू महँगो भए र स्थानीय यातायात, रेस्टुरेन्टहरू र साना व्यवसायहरू फस्टाए ।

खेललाई हेर्नै पर्ने भावना

भारत-पाकिस्तान खेललाई विशेष बनाउने सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको भावनात्मक सम्बन्ध हो । चाहे त्यो १९९२ को विश्वकपमा जावेद मियादादले किरण मोरेको नक्कल होस् वा १९९६ को विश्वकपमा आमिर सोहेललाई आउट गरेपछि वेंकटेश प्रसादको विदाई होस्, यस्ता दृश्यहरू यस प्रतिद्वन्द्विताको पहिचान बनेका छन् । यस भावनात्मक संलग्नताबाट आईसीसीलाई प्रत्यक्ष फाइदा हुन्छ । प्रायोजन र विश्वव्यापी ध्यानले भारत-पाकिस्तान खेललाई क्रिकेटको खेल मात्र नभई आम्दानी र क्रेज दुवैको हिसाबले हेर्नै पर्ने कार्यक्रम बनाउछ ।

क्रिकेटको एल क्लासिको

जसरी फुटबलमा रियल म्याड्रिड-बार्सिलोना वा ब्राजिल-अर्जेन्टिना प्रतिस्पर्धाको विश्वव्यापी रूपमा छुट्टै पहिचान छ, त्यसरी नै क्रिकेटमा भारत-पाकिस्तान खेल पनि विश्वव्यापी ब्रान्ड बनेको छ । त्यसकारण, तालिका जेसुकै भए पनि, अब भारत-पाकिस्तान भिडन्तलाई बहिष्कार गर्न क्रिकेट प्रेमीका लागि लगभग असम्भव जस्तै रहेको छ ।

२००८ को मुम्बई आतंकवादी हमला पछि भारत र पाकिस्तान बीचको द्विपक्षीय क्रिकेट बन्द भयो । पाकिस्तानी टोलीले अन्तिम पटक २०१२ मा भारतको भ्रमण गरेको थियो, परिस्थितिमा केही सुधार आएपछि, तर त्यसबेलादेखि, दुई देशबीच कुनै पनि द्विपक्षीय सिरिज आयोजना गरिएको छैन । फलस्वरूप, भारत-पाकिस्तान प्रतिस्पर्धा बहुराष्ट्रीय प्रतियोगिताहरूमा सीमित भएको छ ।

आईसीसीले बिस्तारै यो अवरोधलाई व्यावसायिक अवसरमा परिणत गर्‍यो । २०११ को विश्वकपमा, दुई टोलीहरू फरक-फरक समूहमा ड्र गरिएका थिए, तर सेमिफाइनलमा एकअर्काको सामना गरेका थिए । यसपछि, लगभग हरेक प्रमुख आईसीसी प्रतियोगितामा कुनै न कुनै चरणमा भारत-पाकिस्तान खेल भएको छ ।

२०१२ देखि, भारत र पाकिस्तान आईसीसी कार्यक्रमहरूमा १२ पटक भिडेका छन् । भारतले यी खेलहरूमा प्रभुत्व जमाएको छ, १० खेल जितेको छ, जबकि पाकिस्तानले दुई पटक मात्र जितेको छ । यद्यपि, यी मध्ये एक २०१७ च्याम्पियन्स ट्रफी फाइनल थियो ।

आईसीसी प्रतियोगिताहरूमा पहिलो भारत-पाकिस्तान भिडन्त १९९२ को एकदिवसीय विश्वकपमा भएको थियो । त्यसबेलादेखि, दुई टोलीहरू विगत ३४ वर्षमा २२ पटक आमनेसामने भएका छन्, जसमा तीन प्रमुख आइसीसी प्रतियोगिता समावेश छन्: एकदिवसीय विश्वकप, टी-२० विश्वकप, र च्याम्पियन्स ट्रफी। सबैभन्दा पछिल्लो भिडन्त २०२५ च्याम्पियन्स ट्रफीमा भएको थियो, जहाँ भारतले पाकिस्तानलाई ६ विकेटले पराजित गरेको थियो ।