काठमाडौँ । कोभिड महामारीको समयमा मानिसहरूलाई खोप लगाइएको थियो । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) का अनुसार, २०२४ को अन्त्यसम्ममा विश्वभर १३.६४ अर्बभन्दा बढी कोभिड खोपको डोज लगाइएको छ । डब्लुएचओले अझै पनि खोप सिफारिस गर्दछ ।

यसैबीच, एम्सले गरेको अध्ययनले हृदयघातको प्रमुख कारणको रूपमा हृदय रोग पहिचान गरेको छ ।  एम्स दिल्लीको प्याथोलोजी र फोरेन्सिक मेडिसिन विभागले मे २०२३ देखि अप्रिल २०२४ सम्म एक वर्षको शव परीक्षणमा आधारित अध्ययन सञ्चालन गरेको थियो ।

अध्ययनको शीर्षक ‘युवा वयस्कहरूमा अचानक मृत्युको बोझ: भारतको ठूलो अस्पतालमा एक वर्षको अध्ययन’  रहेको छ । यो अध्ययन इन्डियन जर्नल अफ मेडिकल रिसर्चमा प्रकाशित भएको थियो, जुन इन्डियन काउन्सिल अफ मेडिकल रिसर्चको प्रमुख जर्नल हो ।

अध्ययनले आघात, आत्महत्या, हत्या, वा लागूपदार्थको दुरुपयोगका कारण हुने मृत्यु बाहेक अचानक मृत्युका घटनाहरूको विश्लेषण गरेको थियो । कुल ९४ युवा (१९-४५ वर्ष) र ६८ वृद्ध (४६-६५ वर्ष) केसहरूको जाँच गरिएको थियो । युवाहरूको औसत उमेर ३३.६ वर्ष थियो ।

एम्स अध्ययनका अनुसार, युवाहरूमा मृत्युको मुख्य कारणहरू निम्न छन्:

– मुटु रोग (हृदय रोग) प्रमुख कारण हो- युवाहरूमा मृत्युको लगभग दुई तिहाइको लागि जिम्मेवार ।

– यी मृत्युहरूमध्ये ८५ प्रतिशतमा एथेरोस्क्लेरोटिक कोरोनरी धमनी रोग फेला परेको थियो, जसको अर्थ मुटुको धमनीहरूमा अवरोधहरू ७० प्रतिशतभन्दा बढी थिए ।

– सबैभन्दा बढी प्रभावित धमनी बायाँ अग्रगामी अवरोही धमनी हो, त्यसपछि दायाँ कोरोनरी धमनी ।

– निमोनिया र क्षयरोग जस्ता श्वासप्रश्वास रोगहरू, एक तिहाइ युवाहरूमा मृत्युको दोस्रो उच्चतम कारण हुन् ।

– युवाहरूमा मदिरा र धूम्रपानको लत ।

– यस अध्ययनमा, लगभग २० प्रतिशत केसहरूमा मृत्युको कुनै स्पष्ट कारण फेला परेन, जसको अर्थ शव परीक्षण पछि पनि मृत्युको कारण निर्धारण गर्न सकिएन ।

खोपहरू सम्बन्धी आफ्नो अध्ययनमा, एम्सले कोभिड संक्रमणको इतिहास वा खोप स्थिति र अचानक मृत्यु बीच कुनै महत्त्वपूर्ण सम्बन्ध नभएको दाबी गरेको छ ।

अध्ययनमा प्रश्नहरू :

पुणेको डिवाई पाटिल मेडिकल कलेजमा सामुदायिक चिकित्सा विभागका एमेरिटस प्रोफेसर र निर्देशक डा. अमिताभ बनर्जीले एम्स अध्ययनको बारेमा प्रश्न उठाएका छन् । बिबिसीसँग कुरा गर्दै उनले अध्ययनमा रहेका लगभग २० प्रतिशत केसहरूमा मृत्युको कारण थाहा थिएन (अस्पष्ट मृत्यु वा नकारात्मक शव परीक्षण), के यी अज्ञात केसहरूमा कोभिड खोपले भूमिका खेलेको हुन सक्छ ? एम्सले तिनीहरूलाई अझ राम्ररी अनुसन्धान गर्नुपर्थ्यो ।

यद्यपि, एम्सको अध्ययनले यी मृत्युहरूको औसत उमेर केवल ३०.५ वर्ष रहेको बताउछ । धेरैजसो केसहरू ३०-४० वर्षको उमेरका थिए, जसमध्ये ५० प्रतिशत केसहरू २०-३० वर्षको उमेरका थिए । आधा केसहरूमा, मुटुको तन्तुको हिस्टोपाथोलोजीले मुटुको मांसपेशीमा थोरै बाक्लोपन, धमनीहरूमा बोसोको पातलो तह, वा मुटुको साना क्षेत्रहरूमा हल्का रगतको कमीको संकेत जस्ता सानातिना परिवर्तनहरू प्रकट गरेको पाइएको अध्ययनमा उल्लेख छ । एम्सको अध्ययनले यी परिवर्तनहरू मृत्युको प्रत्यक्ष कारण हुन पर्याप्त गम्भीर नभएको बताउछ ।

भारतमा प्रयोग हुने कोभिशिल्ड खोपको सन्दर्भमा डा. बनर्जीले धेरै युरोपेली देशहरूले दुर्लभ तर गम्भीर साइड इफेक्टहरू (जस्तै रगत जम्ने र भीआइटीटी) का कारणले गर्दा कोभिशिल्ड खोपलाई अस्थायी रूपमा निलम्बन गरेको बताए, विशेष गरी युवाहरूमा, यी जोखिमहरूका कारण । साथै उनले एस्ट्राजेनेकाको खोप उत्पादन निलम्बनमाथि पनि प्रश्न उठाएका छन् ।

कोभिड-१९ खोप बनाउने औषधि कम्पनी एस्ट्राजेनेकाले लगभग एक वर्ष अघि यसको खोपले ‘गम्भीर साइड इफेक्ट’ हुन सक्ने बताएको उनले उल्लेख गरेका छन् । कम्पनीले बेलायतको उच्च अदालतमा खोपले थ्रोम्बोसाइटोपेनिया सिन्ड्रोमसँग थ्रोम्बोसिस भनिने अवस्था निम्त्याउन सक्ने स्वीकार गरेको थियो । एस्ट्राजेनेकाले भारतको सेरम इन्स्टिच्युटसँगको सहकार्यमा भारतमा कोभिशिल्ड विकास गरेको थियो ।

एम्स दिल्लीका प्याथोलोजीका प्रोफेसर तथा अध्ययनका सह-लेखक डा. सुधीर आरवले यस प्रारम्भिक अध्ययनले युवाहरूमा हुने अचानक मृत्यु कोभिड खोपको कारणले नभएको स्पष्ट देखाएको दाबि गर्छन् । खासगरी भारतमा युवाहरूमा हुने यस्ता मृत्युको बारेमा धेरै अध्ययनहरू भएका छैनन् र यसको अनुसन्धान गर्दा यी मृत्युहरू कोभिडसँग सम्बन्धित नरहेको पत्ता लागेको उनको दाबि छ ।

दिल्लीको सर गंगा राम अस्पतालका वरिष्ठ सल्लाहकार डा. मोहसिन वलीले कोभिड खोप र अचानक हृदयघातबाट हुने मृत्युको बारेमा एम्स र आईसीएमआरले गरेको संयुक्त अध्ययनले खोप र युवाहरूमा हुने अचानक हुने मृत्यु बीच कुनै सम्बन्ध नभएको प्रमाणित गरेको बताउछन् ।

उनले भनेका छन्- ‘मलाई विश्वास छ कि हामीले धेरै देशहरूलाई कोभिड खोप नि:शुल्क र दानको रूपमा प्रदान गरेका छौं । हामीले ती देशहरूबाट त्यस्तो कुनै गुनासो प्राप्त गरेका छैनौं । यो हाम्रो देशमा मात्र किन भइरहेको छ ? हाम्रो देशमा, हामी बालबालिकाको दैनिक दिनचर्या र आहारमा कुनै ध्यान दिँदैनौं । हामी उनीहरूको रक्तचाप जाँच गर्दैनौं र हामी फास्ट फूड र चीजको खपतलाई बेवास्ता गर्छौं ।’

उनले एम्सले आफ्नो प्रतिवेदनमा खोपको अचानक मृत्युसँग कुनै सम्बन्ध नभएको बताएको र एम्सले आफ्नो अध्ययनमा युवाहरूमा हुने अचानक मृत्युको अन्तर्निहित कारणहरू पनि स्पष्ट पार्नुपर्नेमा त्यसो नगरेको बताए ।

यद्यपि एम्सको अध्ययनले युवाहरूमा हुने अचानक मृत्युको प्रमुख कारण हृदय रोगलाई पहिचान गरेको छ, त्यसपछि श्वासप्रश्वास समस्याहरू छन् । ८५ प्रतिशत मुटुको समस्याबाट हुने मृत्युमा, कोरोनरी धमनी रोग हृदयघातको प्रमुख कारण एम्सको अध्ययनले औल्याएको छ । भारतमा पहिले मुटु रोगहरू हुने गर्थे, तर अब ती कम उमेरमा भइरहेका छन् । यसको लागि तीन तनाव, निद्रा (अर्थात्, निद्राको कमी) र धूम्रपान जिम्मेवार रहेका छन् ।

युवाहरूमा हुने अचानक मृत्युको श्रेय काम गर्ने बानी र सम्बन्धित व्यवहारलाई दिन्छन् । धेरै युवाहरूले मदिरा र धुम्रपान पिउछन्, जसले प्रत्यक्ष रूपमा कोरोनरी धमनी रोगमा योगदान पुर्‍याउछ र यसकालागी जीवनशैली परिवर्तन आवश्यक रहेको विज्ञहरुले औल्याएका छन् ।

एम्सको यो अध्ययनले भारतमा युवाहरूमा मुटु रोगको तीव्र वृद्धिलाई प्रकाश पार्छ, जसको कारण तनाव, खराब आहार, अपर्याप्त व्यायाम र जीवनशैली हो । अध्ययनले स्वास्थ्य शिक्षा, नियमित जाँच र स्क्रिनिङ मार्फत यी मृत्युहरूलाई रोक्न सकिने बताउछ ।