काठमाडौँ । धेरैमा केवल तौल बढी भएकाहरूलाई मात्र मधुमेह हुन्छ भन्ने धारणा रहेको छ । केही महिना अघि बैंककमा आयोजित ‘ग्लोबल डायबिटीज सम्मेलन’ मा भाग लिने चिकित्सा विज्ञहरूले कम बडी मास इन्डेक्स ९बीएमआई० भएका व्यक्तिहरू अर्थात् पातला व्यक्तिहरू पनि मधुमेहबाट पीडित हुन सक्ने बताएका थिए । यो न त टाइप-१ मधुमेह हो न त टाइप-२, तर यो एक नयाँ श्रेणी हो जसलाई टाइप-५ मधुमेह भनिन्छ ।

बीएमआई शरीरको तौल र उचाइको अनुपात मार्फत गणना गरिन्छ । जसको बीएमआई २५ वा सोभन्दा बढी छ ती व्यक्तिहरू अधिक तौल वा मोटोपनको श्रेणीमा पर्छन् । डाक्टरहरूले यस प्रकारको मधुमेह विशेष गरी मध्यम र कम आय भएका देशहरूमा बढी पाइने समेत बताए । अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासंघका अध्यक्ष प्रोफेसर पिटर स्वार्जले मोटो नभएका तर आफ्नो शरीरमा पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन नगर्ने व्यक्तिहरूलाई टाइप ५ मधुमेहको रूपमा मधुमेह भएको वर्गीकृत गरिनुपर्ने बताए ।

टाइप ५ मधुमेह कसलाई हुन्छ, यो कसरी विकास हुन्छ र यसलाई नियन्त्रण गर्न के उपायहरू अपनाउनुपर्छ भन्ने कुरा पत्ता लगाउन एक अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान टोली गठन गरिएको छ ।

टाइप ५ मधुमेह के हो?

मोटो टाइप २ मधुमेहका बिरामीहरूमा, उनीहरूको शरीरले इन्सुलिन उत्पादन गरे तापनि, रगतमा चिनीको मात्रा स्थिर राख्न पर्याप्त हुँदैन किनभने उनीहरूको शरीरमा इन्सुलिन ९इन्सुलिन प्रतिरोध० प्रति संवेदनशीलता बढेको छ । यद्यपि, टाइप ५ मधुमेह मोटो नभएका व्यक्तिहरूमा हुन्छ, अर्थात् १९ भन्दा कम बीएमआई भएकाहरू र उनीहरूको शरीरमा इन्सुलिनको कमी हुन्छ । टाइप २ मधुमेह नियन्त्रण गर्न दिइने इंजेक्शनहरू भन्दा फरक, टाइप ५ मधुमेहमा चिनीको मात्रा ट्याब्लेट मार्फत नियन्त्रण गर्न सकिने विज्ञहरुले बताएका छन् ।

टाइप ५ मधुमेहको जोखिम कम बीएमआई भएकाहरू ९१९ भन्दा कम०, बाल्यकालमा कुपोषणका कारण पातला र कम तौल भएका व्यक्तिहरू, शरीरमा इन्सुलिनको मात्रा कम भएकाहरू र खानामा विविधताको अभाव भएकाहरुमा बढी हुने गर्दछ ।

यो रोग कहिले पत्ता लाग्यो ?

१९५५ मा, ह्यु जोन्सले जमैकाका कम विएमआई भएका मानिसहरूको अध्ययन गरे । उनले व्यक्तिहरूलाई टाइप १ वा टाइप २ मधुमेह थिएन, तर यो फरक प्रकारको मधुमेह थियो, जसलाई पछि कुपोषण(सम्बन्धित मधुमेह मेलिटस ९एमआरडीएम० भनियो । यसपछि, यसका बिरामीहरू भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, कोरिया, थाइल्याण्ड, नाइजेरिया, इथियोपिया, युगान्डा आदि देशहरूमा पनि फेला परे । यस रोगलाई औपचारिक रूपमा विश्व स्वास्थ्य संगठन ९डब्लुएचओ० ले १९८५ मा फरक प्रकारको मधुमेहको रूपमा मान्यता दिएको थियो । यसलाई आधिकारिक रूपमा एमारडीएमको रूपमा मान्यता दिइएको थियो ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले पहिलो पटक १९८० मा मधुमेहको व्यापक रूपमा स्वीकृत वर्गीकरण प्रकाशित गर्‍यो, जुन १९८५ मा परिमार्जन र पुनस् प्रकाशित गरियो । १९८० मा, एक विशेषज्ञ प्यानलले मधुमेहका दुई वर्गहरू समावेश गर्न सिफारिस गर्‍योस् टाइप १ मधुमेह र टाइप २ मधुमेह ।

तर १९९९ मा, विश्व स्वास्थ्य संगठनले एमआरडीएमलाई सूचीबाट हटाउन सिफारिस गर्‍यो किनभने कुपोषण वा प्रोटिनको कमीले मधुमेह निम्त्याउँछ भन्ने प्रमाणित गर्न पर्याप्त प्रमाण थिएन । विश्व स्वास्थ्य संगठनले पोषणको कमीले हुने यस प्रकारको मधुमेहलाई सूचीबाट हटाएको छ र यसको बारेमा थप जान्नको लागि व्यापक अनुसन्धान गर्नुपर्ने पनि भनिएको छ ।

२०२२ मा भारतको भेल्लोर क्रिस्चियन मेडिकल कलेजमा गरिएको एक अध्ययनले कम तौल र कुपोषणबाट पीडित व्यक्तिहरूमा पाइने मधुमेह न त टाइप १ हो न टाइप २ हो भन्ने कुरा पत्ता लगायो । उनीहरूको अनुसन्धानले यो मधुमेह सम्भवतः पोषण मधुमेह वा एमआरडीएमको एक रूप हुन सक्छ भन्ने कुरा पनि पुष्टि गर्‍यो, जुन पहिलो पटक १९५५ मा पहिचान गरिएको थियो । यस सम्बन्धमा, उनले सोही वर्ष ुकम बीएमआई भएका व्यक्तिहरूमा मधुमेहको असामान्य रूपु शीर्षकको अनुसन्धान पनि प्रकाशित गरे ।

अध्ययनले कम बीएमआई भएका र पिछडिएका सामाजिक(आर्थिक वर्गका ७३ भारतीय पुरुषहरूको जाँच गरेको थियो, जसमध्ये २० पुरुषहरूलाई कुपोषण(सम्बन्धित मधुमेह भएको पाइयो । भेल्लोर क्रिस्चियन मेडिकल कलेजको एन्डोक्राइनोलजी, मधुमेह र मेटाबोलिज्म विभागमा काम गर्ने वरिष्ठ प्राध्यापक र चिकित्सक डा। निहाल थोमस यस अनुसन्धानमा अल्बर्ट आइन्स्टाइन कलेज अफ मेडिसिन, न्यूयोर्क, संयुक्त राज्य अमेरिकाका प्रोफेसर मेरेडिथ हकिन्स र यस क्षेत्रका धेरै अन्य विशेषज्ञहरूसँग संलग्न थिए ।

डा। फेलिक्स जेबासिङका अनुसार, गत जनवरीमा भेल्लोर क्रिस्चियन मेडिकल कलेजमा ुभेल्लोर इन्टरनेशनल कन्फरेन्स अन एन्डोक्राइनोलोजीु आयोजना गरिएको थियो, जहाँ यस विषयमा अनुसन्धानको आवश्यकता र प्रभावित व्यक्तिहरूलाई विशेष उपचार प्रदान गर्ने आवश्यकतामा जोड दिइएको थियो । यसको विस्तारको रूपमा, बैंककमा हालै अर्को घोषणापत्र जारी गरिएको थियो ।

भेल्लोरमा आयोजित सम्मेलनको अध्यक्षता प्रोफेसर निहाल थोमस र प्रोफेसर मेरेडिथ हकिन्सले गरेका थिए, जबकि प्रोफेसर फेलिक्स जेबासिङ आयोजक सचिवको भूमिकामा थिए । डा। फेलिक्स जेबासिङका अनुसार सामान्यतया यस्ता व्यक्तिहरू मधुमेहबाट पीडित हुँदैनन्, तर वास्तवमा उनीहरूलाई मधुमेह पनि हुन सक्ने विश्वास गरिन्छ । टाइप १ र टाइप २ मधुमेहको लागि डिजाइन गरिएको सामान्य उपचार उनीहरूका लागि हानिकारक हुन सक्छ ।

टाइप ५ मधुमेहबाट पीडित व्यक्तिहरूको लागि उपयुक्त उपचार प्रणाली सिर्जना गर्न, मानिसहरू र डाक्टरहरूमाझ जागरूकता बढाउन यस्तो अनुसन्धान जारी राख्नु धेरै महत्त्वपूर्ण रहेको छ ।